Dr. Potitsa Grigoratou – Parnassos

(The pictures of the paper are available in the Photo Gallery “Hellenism in Asia“)

 hellenisminasia photo

The ancient Macedonians followed Alexander all the way to India and assisted him to build his empire which survived -divided into smaller ones- for three centuries after his death (in 323 B.C.) These three post-Alexander centuries are called by scholars as the German Droysen, Hellenistic Era, to distinguish it from the Greek classical period.

Excavations of archeological sites in Asia, from Syria all the way to Afghanistan, Uzbekistan and India, bring recently to light the post-Alexander world. As reported by ancient historians and proved now by the archeologists, the Hellenistic era is characterized by “the spread of the Greek civilization to the Orient”, as Tarn said, achieved by the Macedonian successors of Alexander and resulting from two main factors: the many Greek cities built by Alexander and his successors and the ecumenism of the Greek language. What was the force that propelled it?

The excavations also demonstrate the influence of the Greek culture on the arts and civilizations of Asia and vice versa.

The findings reveal also that the elements of the Greek civilization were voluntarily adopted by the local people for many centuries after the Greeks left Asia, as for example the Kushan art and especially the Gandhara art, named by the French specialists, Graeco-Buddhist.

After many years of excavations and studies, only recently, the last 15 years, have we begun to realize how historically important are the archeological findings in Asia, especially those done by the French archeologists, who keep excavating systematically since the beginning of 1900. Today those who are mostly known are Professors Paul Bernard, Pierre Leriche, Osmund Bopearachchi, Jean Yves Empereur, Edward Rtveladze and several others of different countries, Mrs Souvaltzi among them, who operate excavations in Asia and Egypt.

The seed of Hellenic civilization brought about a sort of renaissance in Asia that changed the cultural identity of the Asian world. The archeologists have lighten up the persistent use of the Greek language in Asia that made the civilization universal for many centuries (ten in the Middle East), till Islam arrived and beyond.

Professor Mostafa El-Abbadi of the University of Alexandria writes in his book “The AncientLibrary of Alexandria” (UNESCO, Paris 1992) that more than a century after the Arab conquest, Damascus and Alexandria continued to use the Greek as the official state language (from 331 B.C. to 750 A.D.). This remarkable persistence was mainly due to the post-Alexander Macedonian kings and little reference is made to this.

According to Plutarch, Alexander built seventy cities named “Alexandria”, (Picture No 2 – map of Alexander’s expedition and the main Alexandrias) nine of which were in Bactria (today’s Afghanistan, south Uzbekistan, Tadzikistan and Pakistan) at the East end of his kingdom. Originally they were built as fortresses, but some of them were developed later as great commercial and cultural centers spreading the Greek civilization to the peoples of Asia. Many more cities were built later by King Seleucus 1st the Nikator, an Alexander’s general who established the Seleucid Empire in Asia after Alexander’s death, and by an other general, Ptolemy and his heirs in his kingdom in Egypt (total, about 200 Greek cities).(Picture No 3 – Map).

Some of them are known well, a few only by name, and others have been excavated without the archeologists knowing their names.

Certain cities became large commercial and cultural centers in the long east-west routes in Asia, later known as the Silk Road, and greatly affected their surrounding territories. The many stretched routes, created to facilitate communications between cities (picture No 4- map), increased the commercial and cultural exchanges between various people from the Mediterranean to India, making the Greek language a necessary tool of communication among people and a channel for spreading the Greek civilization.

Other Greek settlers migrated to the new cities, bringing with them knowledge, new ways of life and Greek art. Many indigenous people who were Hellenized also contributed to the perpetuation of the Greek culture. A good example is the architect Apollodor from Damascus who built the Rome’s Forum. Other examples of Greek influence on local cities are: the Arab city of Petra with Greek architecture, the Aramaic city of Palmyra of the roman period, with Greek architecture and Greek official language (Pictures No 5-Petra & No 6- Palmyra).

The most important characteristic of the Greek civilization in Asia, which was disseminated by the Hellenistic cities, was the fact that it did not replace or abolish the local civilizations. Preserving their own culture, the people of the Orient adopted the Greek civilization to a degree that was desirable or necessary for their intellectual or commercial exchanges. The presence of large theaters excavated in the Hellenistic and Greco-Roman cities for instance, (Picture No 7 – Theater in Gerasa) show that the local people understood Greek and the Greek plays, since there were no translations at those times. Also many local cities had adopted Greek as their official written language, example the coin of Petra (Picture No 8). The universality of the Greek language also helped the spread of Christianity later.

The best known Greek cities in the Middle East are: Alexandria of Egypt, rich capital of the Ptolemy’s kingdom (the most important commercial and cultural center of the Hellenic world, where Alexander was buried, as Dr Souvaltzi developed and where the two cultures, Greek and Egyptian melted) (Pictures No 9 – Alexandria in 3D & No 10 – Venus-lsis) Other important Greek cities are Ephesus, Antioch (the “Paris” of the Middle East according to Gibbon, both cities rich, glamorous and illuminated at night), Dion, Pella, Edessa, Veria, Laodiceia, Doura-Europos, Philippoupolis (today Aman), Apamea, Chalkis, Herakleia etc. Many of them have names of cities in Macedonia, or of other Greek cities, of Greek gods or of king’s family. The Greek language in these cities was used until the arrival of Islam and beyond.

The Greek presence was so strong, especially in Syria -where so many Hellenistic cities hadbeen built-that Strabon calls it “small Macedonia” in his description, as Professor Lerichementioned. Some of these cities are excavated by him personally.

During the Roman period that followed the Hellenistic Era, the cities continued to maintain their Hellenistic identity, some of them became rich, and exhibited grandiose architecture with graceful Corinthian pillars, wide streets and beautiful mosaics. (Pictures No 11 – Columns of Apamea, No 12Mosaics of Zeugma, No 13 – Colums of Gerasa).

The second great center of Hellenistic civilization was Bactria, in Central Asia. The Greco-Bactrian and Indo-Greek kingdoms developed there, with forty Greek kings ruling the region in succession, as far deep inside India, for three centuries. The Greek kings (Picture No 14) established some Greek cities and introduced the Greek coins in these areas (some of the attic type) with Greek gods on the rear. Thousands of coins were discovered showing the Greek cultural influence, the high level of civilization, the wealth of the area and theHellenic influence on the cultural and economic life of the local people, as ProfessorBopearachchi reported in his taped speech. Ex. a Kushan coin (1st a), with Greek inscription and Greek goddess on the rear. (Picture No 15).

Ai Khanum in north Afghanistan, near the Tatzikistan border, is the only Hellenistic city excavated almost entirely, by the French archeological expedition, under the supervision of the Academician, Professor Paul Bernard. Its Greek name is not known. It is an impressive and very characteristic city that furnished archeological precious information relative to the Oriental Hellenistic cities. (Picture No 16 – Ai Khanum, No 17 – Theatre, No 18 – mosaics with Verghina’s sun, a Macedonian symbol).

Built on the strategic passage to Tatzikistan, Ai Khanum is an example of genuine, solid

Hellenistic city with Greek architecture and institutions, a huge majestic structure with thecharacteristic central avenue, an Acropolis, Temple of Zeus, Palace, Theatre, Gymnasium dedicated to Hercules, Library, public fountains, statues, Greek pillars, and philosophicalepigrams carved on the city’s monuments, based on Delphic maxims. The city cleverly blended the local elements with the Hellenic civilization.

The Kushan Empire of local people, who replaced later the Graeco-Bactrian kingdoms in the region, adopted the Greek alphabet and elements of the Greek art and themes. (Pictures Kushan art: Ring with Athena, No 19 – Venus of Kushan, No 20- Dionysos and Ariadne and No – 21 – Kushan writing).

Also the Graeco-Buddhist Art of Gandhara, that followed, showing statues of Buddha with the face of Apollo, (Pictures No 22 – Buddha with Apollo’s features and Greek chiton, No 23 Buddha with (No 24) Hercules and (No 25) Alexander on his sides, Photos and restoration of Prof. Z. Tarzi), all of these arts prove the liking of the local artists for Hellenistic civilization that lasted five centuries after the Greeks left the area. Unfortunately, the Ai Khanum archeological site, like so many other sites and museums, have been plundered during the last few years.

The grand epoch in Asia and Egypt, named Hellenistic Era or Hellenism of the Orient as French Professor Sclumberger called it, with its special civilization, was created by the power, resiliency and spirit of the Hellenic civilization that was easily and peacefully amalgamated with the Asian and Egyptian ones. A remarkable result of this amalgamation was a new art, the Hellenistic Art whose creation was the Greco-Buddhist Art of Gandhara, expressing the Buddhist theme with Hellenic style. (Picture No 26 –  head of a Kore from Uzbekistan with Praxitelian plasticity).

The spread of the Greek civilization in the Orient by the Macedonians demonstrates their Greek cultural identity, the proof of which lies in the excavated cities in Asia and also in the strong memories of Alexander the Greek and the Greek civilization, which are still alive in Central Asia, especially among people in Afghanistan, Pakistan and Uzbekistan. Example this recent Afghan currency with a Graeco-Bactrian king’s emblem and Greek inscription EYKPATIΔOY MEΓAΛOY BAΣIΛEΩΣ (Picture No 27).

Some populations in the region still wear the Kausia, the Macedonian hat, revere Greece and the Greek culture and claim they are of Alexander’s descent.! Even Marco Polo reports it in his book in 1200.

The Hellenistic Era would not have occurred had not been for the contribution of Alexander’s Macedonians, who were Greeks. The Seleucids, the Ptolemies have worked to establish it. The force that propelled it was Hellenism, a concept expressed by Droysen, wrapped within a single word: Hellenismus. If Alexander and his Macedonians were not possessed by the power of Greek pride, there would have been no Hellenistic Era, no matter how many experts from other Greek cities-states followed the Macedonians to the depths of Asia.

The expressed view that the Hellenistic civilization was spread by the other Greeks and not by the Macedonians cannot be correct. Despite the fighting among the post-Alexander kingdoms, their solid Hellenism remained intact. There was not a single voice in or for any other language than Greek. Despite Demosthenes’s rhetoric, the pan-Hellenic spirit followed the Macedonians to the Orient.  In Ai Khanum they lived with philosophical Delphic maxims while in Luxor in Egypt they carved their names on the columns, all of them in Greek.

Some people in Central Asia still think of Alexander the Greek and his Greeks from Macedonia who brought to them the Hellenic civilization. Some towns in Uzbekistan add the name Iskenderia (Alexandria) to their own (Odil Saidikramov, “Uzbekistan”), proud of having been on Alexander’s way to India and of having received elements of the Greek culture which they still greatly respect. They say Hair for hello, the Greek word Haire, among many others used in these regions.

In Asia the Greek civilization spread by the Macedonians enriched, influenced the local cultures and blended with them. It is a great achievement and besides, it proves the Greek cultural identity of the ancient Macedonians.—


Δρ. Ποτίτσα Γρηγοράκου – Παρνασός

 (Οι φωτογραφίες της μελέτης βρίσκονται στο Φώτο Γκαλερί “Hellenism in Asia“)

hellenisminasia photo«Και από την μεγάλη πανελλήνια εκστρατεία, την περιλάλητη, την δοξασμένη

 βγήκαμε εμείς καινούργιος κόσμος μέγας, εμείς οι Αλεξανδρείς, οι Αντιοχείς,

 και οι εν Μηδία και οι εν Περσίδι….

και την κοινή ελληνική λαλιά ως μέσα στην Βακτριανή  την πήγαμε, ως τους Ινδούς»

«200 π.Χ»   Κ. Καβάφης

Αυτόν τον κόσμο του Ελληνισμού στην Ασία κατά την Μετά-Aλεξανδρινή εποχή, φέρουν στο φως οι ξένες ανασκαφές στην Ασία από τη Συρία ως το Αφγανιστάν, το Ουζμπεκιστάν και την Ινδία.

Είναι σημαντικά τα αρχαιολογικά ευρήματα τα οποία προκύπτουν και αποδεικνύουν την εκεί  διάδοση του ελληνικού πολιτισμού από τον Αλέξανδρο και τους Μακεδόνες Διαδόχους του. Η εποχή αυτή μελετάται από τον 19ο αι. και ονομάστηκε από τους πρώτους ειδικούς στο θέμα επιστήμονες, τον Γερμανό Ντρόϋζεν και αργότερα τους Γάλλους Φουσέ και Σλουμπμερζέ, ‘’Ελληνιστική’’, για να ξεχωρίζει από την κλασσική περίοδο.

Χαρακτηρίζεται από τη διάδοση του ελληνικού πολιτισμού στην Ανατολή χάρη στις πολυάριθμες Ελληνίδες πόλεις που ιδρύθηκαν εκεί και την οικουμενικότητα της ελληνικής γλώσσας που προέκυψε για πολλούς αιώνες, όπως το ανέφεραν οι αρχαίοι ιστορικοί.

Οι ανασκαφές αποδεικνύουν επίσης την ελληνική επιρροή στους πολιτισμούς και τις τέχνες της Ασίας όπως και τις αμφίδρομες επιρροές. Αποκαλύπτουν όμως κυρίως ότι, στοιχεία του ελληνικού πολιτισμού εμφανώς και οικειοθελώς υιοθετήθηκαν και καλλιεργήθηκαν για πολλούς αιώνες μετά την αποχώρηση των Ελλήνων, όπως στην τέχνη της Γανδάρας η οποία ονομάζεται ελληνο-βουδιστική από τους Γάλλους ειδικούς.

Πρόκειται για σπουδαία στοιχεία τα οποία, ύστερα από πολυετείς μελέτες, μόλις τελευταίως γίνονται γνωστά από τους ξένους αρχαιολόγους πολλών κρατών που ανασκάπτουν στην Ασία, μεταξύ των οποίων οι πλέον ειδικοί, οι Γάλλοι αρχαιολόγοι, oι οποίοι ανασκάπτουν εκεί από τις αρχές του 1900. Στην σημερινή γενιά οι σπουδαιότεροι αυτών είναι ο Καθ. Paul Bernard, ο Prof. Pierre Leriche, ο Prof. Osmund Bopearachchi etc. των οποίων ακούσαμε τις εισηγήσεις.

Η εκστρατεία του Αλεξάνδρου στην Ασία  (εικ.αρ. 2) θα είχε μείνει στην Ιστορία μόνο σαν ένα στρατηγικό επίτευγμα αν δεν έφερε μέσα της τους γόνους της παγκόσμιας πολιτισμικής αναμόρφωσης που άλλαξε την πολιτισμική ταυτότητα του τότε κόσμου. Η διάδοση του ελληνικού πολιτισμού στην Ασία, που μόνο τα τελευταία 20 χρόνια είναι αρχαιολογικά αποδεδειγμένη, κυρίως από τις Γαλλικές και Ουζμπεκικές Αρχαιολογικές Αποστολές, τον κατέστησε οικουμενικό για πολλούς αιώνες (3 στην Κ. Ασία και σχεδόν 10 στη Μ. Ανατολή) έως τον εξισλαμισμό και ακόμα μετά.

Ο Καθηγητής  Μostafa El-Abbadi του Πανεπιστημίου της Αλεξανδρείας γράφει στο βιβλίο του ‘’Η αρχαία Βιβλιοθήκη της Αλεξανδρείας’’ (Εκδ. ΣΜΙΛΗ σελ. 206, οriginal edition ‘’Τhe life and fate of the ancient library of Alexandria’’ UNESCO Paris 1992), ότι έναν αιώνα και πλέον μετά την κατάκτηση από τους Άραβες, η Δαμασκός και η Αλεξάνδρεια συνέχιζαν να έχουν τα Ελληνικά ως επίσημη γλώσσα του κράτους (331π.Χ. -642-750 μ.Χ.). Αυτό έγινε χάρη στους Μακεδόνες βασιλείς και σήμερα πολύ λίγοι το αναφέρουν.

Ο Αλέξανδρος ίδρυσε 70 Αλεξάνδρειες σύμφωνα με τον Πλούταρχο, εκ των οποίων 9 στην αρχαία Βακτριανή (σημερινό Αφγανιστάν) και ιδίως κοντά στα όρια της Αυτοκρατορίας του με την τότε Ινδία (σήμερα το Πακιστάν). Πόλεις φρούρια και προμαχώνες, αλλά ορισμένες εξελίχθηκαν αργότερα σε μεγάλα εμπορικά και πνευματικά κέντρα και έγιναν δάδες του ελληνικού πολιτισμού που εξέπεμπαν το φως τους απέναντι στους λαούς της Ασίας. Σ’ αυτές προστέθηκαν πολλές ελληνικές πολιτείες που ιδρύθηκαν από τον Σέλευκο 1ο τον Νικάτωρα που κυριάρχησε στην Ασία και τους μετέπειτα διαδόχους και επιγόνους στην περιοχή αυτή όπως και στην Αίγυπτο των Πτολεμαίων Λαγηδών. Το σύνολό τους ίσως πλησιάζει τις 200, βλέπουμε τις κυριότερες στο χάρτη (εικ. No 3). Ορισμένες εξ αυτών  είναι καλά γνωστές, κάποιες είναι γνωστές  μόνο κατ’ όνομα αλλά δεν έχουν ακριβώς εντοπισθεί και κάποιες άλλες έχουν ανασκαφεί χωρίς να έχει ευρεθεί το όνομά τους, ενώ φέρουν όλα τα γνωρίσματα των ελληνικών θεσμών που ίσχυαν σε αυτές και που ήταν το κύριο γνώρισμά τους.

Ορισμένες ελληνικές πόλεις επέδρασαν έντονα γύρω τους σαν μεγάλα εμπορικά και πολιτιστικά κέντρα στο μεγάλο άξoνα Ανατολής-Δύσης. Οι πολλοί και μεγάλοι οδικοί άξονες που δημιουργήθηκαν (εικ. No 4) διευκόλυναν και ενέτειναν τις εμπορικές και πολιτιστικές επικοινωνίες των διαφόρων λαών από τη Μεσόγειο στην Ινδία και έτσι κατέστησαν τα Ελληνικά αναγκαίο εργαλείο επικοινωνίας μεταξύ τους και συγχρόνως δίαυλο εξάπλωσης του ελληνικού πολιτισμού.

Έλληνες έποικοι ήλθαν στις καινούριες πολιτείες και έφεραν τη γνώση και τις τέχνες τους. Πολλοί ντόπιοι τις διδάχτηκαν εξελληνιζόμενοι και τις διαιώνισαν εφαρμόζοντάς τες, όπως ο τότε περιζήτητος αρχιτέκτων Απολλόδωρος της Δαμασκού που έχτισε το Φόρουμ της  Ρώμης.

Η ιδιαιτερότητα του ελληνικού πολιτισμού είναι ότι δεν επεβλήθη δια νόμου, δεν αντικατέστησε ή κατήργησε ντόπιους πολιτισμούς, απλώς εξαπλώθηκε δια των Ελληνίδων πόλεων. Οι  λαοί, διατηρώντας τον δικό τους, υιοθέτησαν και τον ελληνικό στο βαθμό που τους ήταν αρεστό (πνευματική ελίτ) ή αναγκαίο για την καθημερινή  ζωή και τις εμπορικές και διοικητικές συναλλαγές τους.

Η ύπαρξη μεγάλων θεάτρων που ανακαλύφθηκαν στις ελληνιστικές και ελληνορωμαϊκές πόλεις της Ασίας (εικ. No 5Πέτρα, No 6 Παλμύρα, Νο 7 Γκεράσα) αποδεικνύουν ότι οι ντόπιοι λαοί τουλάχιστον κατανοούσαν τα ελληνικά για να παρακολουθούν τα θεατρικά έργα των αρχαίων Ελλήνων, εφόσον την εποχή εκείνη δεν υπήρχαν μεταφράσεις.

Πολλές πόλεις της περιοχής είχαν τα ελληνικά ως επίσημη γραπτή γλώσσα. (εικ. No 8 Νόμισμα Πέτρας) Εξ αιτίας της οικουμενικότητας της ελληνικής γλώσσας κατά την εποχή αυτή έκαναν την Χριστιανική θρησκεία να εκφραστεί στα ελληνικά για να γίνει ευρέως δεκτή.

Οι πόλεις της Μ. Ανατολής αποτελούν τον κυριότερο πυρήνα ελληνικού πολιτισμού και είναι περισσότερο γνωστές, όπως η Αλεξάνδρεια της Αιγύπτου (εικ. No 9), το σπουδαιότερο εμπορικό και πνευματικό κέντρο  του Ελληνιστικού Κόσμου. Επίσης η Έφεσος και η Αντιόχεια, το ‘’Παρίσι’’ της Μ. Ανατολής που φωταγωγούνταν τις νύχτες (!), το Δίον, η Πέλλα, η Έδεσσα, η Βέροια, η Λαοδίκεια, η Εύρωπος-Δούρα, η Φιλιππούπολη (σημερινό Αμάν),  η Γέρασα, η Απάμεια κλπ. Η ελληνοφωνία  του χώρου κράτησε εδώ ανθηρή ως τον εξισλαμισμό και πολύ ακόμα. Ήταν τόσο έντονη η ελληνική παρουσία, ιδιαίτερα στη Συρία, με τόσες πόλεις που έφεραν ονόματα της Μακεδονίας, ώστε ο Στράβων στην περιγραφή του την ονομάζει ‘’μικρή Μακεδονία’’, όπως μας το θύμισε ο Prof.Pierre Leriche, απαριθμώντας τις πόλεις, ορισμένες των οποίων τις ανάσκαψε ο ίδιος με σπουδαία αρχαιολογικά ευρήματα.

Στην ελληνο-ρωμαϊκή εποχή πολλές πόλεις από αυτές, συνεχίζοντας την ελληνική τους ταυτότητα και δράση, έγιναν πλούσιες με μεγαλειώδη αρχιτεκτονική και κομψούς περίτεχνους κορινθιακούς κίονες (εικ. No 11, No 12 & No 13). Τα ερείπια τους σήμερα είναι εικόνες φανταστικές που εντυπωσιάζουν σαν Παρθενώνες στις ερήμους, όπως η Απάμεια στη Συρία, η Γέρασα στην Ιορδανία (εικ. No 7).

Ο δεύτερος μεγάλος πυρήνας ελληνικού πολιτισμού ήταν η Βακτριανή η οποία ονομαζόταν σε κάποια περίοδο Νέα Ελλάς, σύμφωνα με μελέτες των ειδικών (Μιχάλης Ισιγόνης,Brandon University, Canada). Εδώ αναπτύχθηκαν τα Ελληνο-βακτριανά βασίλεια με 40 Έλληνες βασιλείς των οποίων βρέθηκαν τόνοι αριστουργηματικών νομισμάτων τα οποία μαρτυρούν την ελληνική πολιτιστική ταυτότητα, τον υψηλό πολιτισμό, τον μεγάλο πλούτο και την επιρροή στους πολιτισμούς των λαών της περιοχής , όπως μας το ανέπτυξε ο Prof.Osmund Bopearachchi.

Εδώ ήταν οι Αλεξάνδρειες του Καυκάσου, της Αρίας (σημερινή Χεράτ), της Αραχωσίας (σημερινή Κανταχάρ), πόλεις θρυλικές που όμως δεν έχουν ανασκαφεί ή κείτονται κάτω από στρώματα άλλων μεταγενεστέρων.

Η Αϊ Χανούμ, (εικ. No 16) στο Β. Αφγανιστάν, στα σύνορα με το Τατζικιστάν, είναι η μόνη Ελληνιστική πολιτεία που ανασκάφτηκε παντελώς από τη Γαλλική Αρχαιολογική Αποστολή, με Διευθυντή τον Ακαδημαϊκό Καθ. Πώλ Μπερνάρ. Δεν είναι γνωστό το ελληνικό όνομά της. Είναι μια πολιτεία μεγαλειώδης σαν μια Αλεξάνδρεια, χωρίς μεταγενέστερες επιστρώσεις, που έδωσε πολύτιμα στοιχεία γνώσης για τις Ελληνίδες πόλεις της Ασίας. Εδώ επιβεβαιώνεται η ελληνική πολιτιστική ταυτότητα, με ελληνική αρχιτεκτονική, κτίρια ελληνικών θεσμών δηλ. ελληνικό θέατρο, ελληνικό γυμνάσιο και γυμναστήριο αφιερωμένο στον Ηρακλή, ναός πιθανόν του Δία, Ακρόπολη, ελληνικά κείμενα στο Ηρώο και στη Βιβλιοθήκη των ανακτόρων, ελληνικά διακοσμητικά στοιχεία (κίονες, μωσαϊκά, αγάλματα κλπ.)(εικ. No 17 & No 18) Το μεγαλείο ορισμένων εκ των πόλεων αυτών εξηγεί την έντονη επιρροή τους, όταν ‘’μπόλιασαν’’ τις τέχνες  και τους πολιτισμούς των λαών της περιοχής. Στοιχεία στην τέχνη και τον πολιτισμό των λαών Κουσάν (τεχνοτροπία, θεματολογία, ελληνικό αλφάβητο) (εικ. No 19, No 20, No 21 & No – 22 από τα χρυσά ευρήματα του Βίκτωρα Σαριγιαννίδη) και η Ελληνο-βουδιστική τέχνη της Γανδάρα (περιοχής μεταξύ Αφγανιστάν και Πακιστάν) με αγάλματα του Βούδα με πρόσωπο Απόλλωνα και ελληνική θεματολογία θεών και ηρώων, μαρτυρούν για την επιρροή αυτή που καλλιεργήθηκε με σεβασμό από τους γηγενείς, επί 5 αιώνες μετά την αποχώρηση των Ελλήνων (εικόνες No 23,  No 24, No 25 & No 26.)

Σήμερα ακόμα παραμένουν ορισμένα ελληνικά στοιχεία στις παραδόσεις ντόπιων λαών, όπως αυτό το νόμισμα του Αφγανιστάν που φέρει τον θυρεό του Έλληνα βασιλιά του ελληνο-βακτριανού βασιλείου, με την ελληνική επιγραφή EYKPATIΔOY MEΓAΛOY BAΣIΛEΩΣ(εικ.  No 27)

Την Γαλλία πρωτοπόρο στις ανασκαφές από τις αρχές του 1900, ακολούθησαν και άλλες χώρες που συμπληρώνουν σήμερα τα σημαντικά ευρήματα, συμπληρώνοντας συγχρόνως  μια ακόμα πολιτισμική σελίδα της Ελληνικής Ιστορίας.

Όμως, ο αρχαιολογικός χώρος της Αϊ Χανούμ λεηλατήθηκε όπως και πολλά ευρήματα και εκθέματα των εκεί Μουσείων, στους εμπόλεμους καιρούς που μεσολάβησαν. Οι φωτογραφίες των ευρημάτων και η προσωπική μαρτυρία των μεγάλων αρχαιολόγων, που ανασκάπτουν με  αντίξοες συνθήκες τις πολιτείες αυτές, είναι πολύτιμες για την Ιστορία και τους ευχαριστούμε που μας τα γνωστοποιούν.

Έτσι μπορούμε να συνειδητοποιήσουμε ότι οι Μακεδόνες του Αλεξάνδρου, δημιούργησαν τον Ελληνισμό της Ασίας, χάρη στις ελληνίδες πόλεις που ίδρυσαν εκεί, διέδωσαν τον ελληνικό πολιτισμό και τον κατέστησαν οικουμενικό για πολλούς αιώνες, ‘’μπολιάζοντας’’ τους πολιτισμούς της Ανατολής όπως και τους πολιτισμούς της Δύσης.

Η εξάπλωση του ελληνικού πολιτισμού στην Ασία από τους Μακεδόνες αποδεικνύει την ελληνική πολιτισμική τους ταυτότητα, της οποίας οι αποδείξεις βρίσκονται στις ανασκαφές των ελληνικών πόλεων της Ανατολής.